ԶՎԱՐԹՆՈՑ. ՏԱՃԱՐԻ ՈԳԻՆ

Ի տարբերություն արվեստի մյուս տեսակների, ճարտարապետությունը հակված է իր մեջ կենտրոնացնելու ազգերի և պետությունների հավաքական կերպարը: Այն միակ արվեստն է, որտեղ միավորվում են մարդկային մեծ աշխատանքը, տեխնիկական հմտությունները և, վերջիվերջո, ստեղծագործական ոգեշնչումն ու ազգի ոգին: Զվարթնոցը այն հոյակերտ տաճարն է որի մեջ ի մի բերվեցին նրանցից դարեր աոաջ մշակված ճարտարապետական մշակույթը և շինարարական արվեստը, որտեղ հայ հանճարեղ ճարտարապետները կարողացան դրսևորել իրենց մտահղացումների ամբողջ վեհությունը: Շատ պատմիչներ են հիացել նրա գեղեցկությամբ ու վսեմությամբ. Սեբեոսի մոտ տեսնում ենք գովասանական արձագանք՝ «տաճար, որն արժանի է աստվածային պատվի», Կաղանկատվացու մոտ՝ «բազմապայծառ եկեղեցի», Ասողիկի մոտ `«զարմացուցիչըն տիեզերաց» եզրույթները:

Զվարթնոցից մեզ հասած հնագույն վկայությունը ուրարտական Ռուսա II-րդ արքայի սեպագիր արձանագրությունն է, որի մեջ խոսվում է նշանակալի ծավալի հասնող շինարարական աշխատանքների, մրգատու և խաղողի այգիներ տնկելու, գետից ջրանցք բերելու և զոհաբերություններ մատուցելու մասին:

Տաճարի ստեղծումը կապված էր Հայաստանում մշակութային վերելքի հետ՝ 5-րդ դարում գրերի ստեղծման, Դվինի՝ արհեստների և առևտրի քաղաք դառնալու, մշակույթի զարգացմամբ՝ գրականության և թարգմանչաց արվեստի տեսքով, որը հանգեցրեց համընդհանուր մշակութային վերածննդի: Բայց, մյուս կողմից, տաճարի կառուցման ընթացքում քաղաքական իրադրությունը լարված էր՝ այն էր արաբական արշավանքներն ու Բյուզանդիայի իշխողական ձգտումները: Հենց այս բարդ շրջանում է Ներսես III-ը ընտրվում կաթողիկոս, ով նախկինում եղել էր զորապետ ու կրթություն ստացել Բյուզանդիայում: Ներսես կաթողիկոսն իր վրա պարտականություն է վերցնում ոչ միայն հանդարտեցնել լարված իրավիճակն, այլև զբաղվել ծավալուն շինարարական գործունեությամբ, ինչի պատվին ստացավ ‹‹Շինարար›› մականունը:  

Տաճարի կառուցումը սկսվել է 641-643 թվականներին ընդուպ մինչև 652 թվականը: Տաճարի անվան բառացի թարգմանությունն է՝ «զվարթունների բազմություն», որը կապված է տվյալ տեղանքի և այնտեղ տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ: Սեբեոսը հիշատակում է, որ ժամանակին այստեղ են հանդիպել Տրդատ թագավորն ու Գրիգոր Լուսավորիչը: Ներսես III-ը հենց այս պատճառով է ընտրում իրեն աթոռանիստ տվյալ վայրը: Համալիրի Տաճարի օծման արարողությանը ներկա է եղել Կոնստանտին II-ը, ով, խիստ զարմացած լինելով նրա գեղեցկությամբ, ցանկանում է նույնպիսի մի տաճար կառուցել Կոնստանդնուպոլսում: 

Չնայած նրան, որ տաճարը չի պահպանվել մինչ մեր օրերը, համառ վեճերն ու հետաքրքրությունն ամենևին չեն դադարում նրա շուրջը: 20-րդ դարում առաջինը, ով փրկեց տաճարը մոռացությունից Թորոս Թորամանյանն էր՝ տաճարի վերակազմության նախագծի հեղինակը: Տաճարի հարավ-արևմուտքում այժմ գտնվում են Կաթողիկոսական պալատի և նրա բնակելի հատվածների ավերակները։ Պալատը բաղկացած էր երկու մասից, որոնք միացված էին միջանցքով` արևմտյան հատվածում տեղակայված են հանդիսությունների սրահներ իսկ արևելքում` տնտեսական նշանակության կառույցներ ինչպես նաև ծավալուն հնձան։ Զվարթնոց տաճարի շուրջը Ներսես Տայեցի կաթողիկոսի կողմից այգիներ տնկելու մասին հաղորդում են միջնադարյան հայ պատմիչներ Սեբեոսը և Հովհաննես Դրասխանակերտցին: Գինու մեծածավալ հնձանը բացվել է Թորոս Թորոմանյանի պեղումներով` 1931 թվականին։ Այն VII դարում կառուցված շինություն է, սրբատաշ տուֆե հաստ պատերով, ուղղանկյուն հատակագծով, որը կազմված է երկու բաժանմունքից և սրանց միջև առկա երկար միջանցքից։ Հնձանի բոլոր տաքարների ընդհանուր տարողությունը կազմել է շուրջ 22 հազար լիտր։

 Ըստ ճարտարապետական վերակազմության տաճարը շրջանաձև ռոտոնդա է: Այդ շրջանում, հայ միջնադարյան ճարտարապետության մեջ տարածված էին խաչաձև-կենտրոնագմբեթ եկեղեցիները, որոնք ունեին ուղղանկյունաձև կամ քառանկյուն հիմք: Զվարթնոցի պարագայում, որպես հիմք, քառակուսու փոխարեն ընտրվում է շրջանը, որի հորինվածքի միջուկը քառակոնքն է, և տաճարը հանդես է գալիս որպես ինքնատիպ փորձարարություն: Տաճարի արտաքին տեսքը զարմացնում էր իր վիթխարիությամբ՝ մեկը մյուսի վրա դրված համաչափորեն փոքրացող գլանների տեսքով: Այստեղ, իհարկե, տեղ են գտնում հայկական հանրածանոթ խորհրդանիշները՝  խաղողի վազը, նռան պտուղներն ու բուսաերկրաչափական պատկերաքանդակները:

Տաճարի արտաքին կամարաղեղների վրա քանդակված խաղողի ոստի առանձին հատվածներ գրեթե կազմում են լրիվ կիսաշրջաններ, և միայն հա­րևան գալարների հատման տեղերում է, որ ընդհատվում և թեքվում են տարբեր ուղղություններով: Այսպես, տերևին սովորաբար հաջորդում է խաղողի միաճյուղ ողկույզը, հետո գալիս է նորից տերև ու խաղողի երկճյուղ ողկույզը։ Ողկույզները, առանց բացառության, կախված են վերևից, իսկ տերևները դեպի վեր են բարձրանում ոստի ներհակ ճյուղերից, իսկ որթերի մանրամասները մշակվել են այնպես, որ դրանցից ոչ մեկը նույնիսկ մոտավոր նմանություն չունի մեկ անգամ արդեն ընտրված կոմպոզիցիային: Հարևան կամարաղեղների հատման կետերում, ուղիղ որմնասյուների վրա, դրված են մեծածավալ քարեր։ Ահա այդ քարերի վրա են մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող այն պատկերաքանդակները, որոնք իրենց բնույթով եզակի երևույթ են հայկական ճարտարապետության մեջ  և V— VII դարերի զարդարվեստում  մասնավորապես։ Պատկերաքանդակներից (թվով 32) մեզ են հասել ընդահմենը ինը: Պատկերաքանդակներում, որպես կանոն, մարդիկ ներկայացված են շինարարական գործիքները ձեռքերին։ Գործիքներից պատկերված են սրածայր բահ և երկու տեսակի մուրճեր` կեռ և ուղղանկյուն գլուխներով։ Ըստ Թորոս Թորամանյանի այս պատկերաքանդակները պատկերում են եկեղեցու շինության ժամանակակից աշխատավոր, եկեղեցական և աշխարհիկ անձերի բարձրաքանդակները:

Կարևոր է նշել, որ քրիստոնեական շատ գաղափարներ յուրացվել են հայ մշակույթի կողմից՝  ազգային աշխարհայացքի օգնությամբ։ Միջնադարյան հայաստանի նյութական մշակույթում մեծ նշանակություն ունեն խաղողի որթի և ողկույզների, նռան թփերի և ողկույզների քանդակային հորինվածքները։ Հայ վարդապետները քրիստոնեության գաղափարները քարոզելիս լայնորեն օգտվել են ժողովրդական աշխարհընկալման համակարգից, որտեղ բացառիկ էր այգու դերը։ Այգային պատկերացումների արտահայտման լայն դաշտ էին ստեղծում և նորկտակարանային մի շարք դրվագներ․ երկնային թագավորությունը որպես խաղողի այգի, Քրիստոսը որպես ճշմարիտ որթատունկ «Ես եմ որթն ճշմարիտ․․․ Ես եմ որթ՝ և դուք ուռ․․․», գինին որպես աստվածային արյուն, արդար դատաստանը որպես հոգի ողկույզների հավաքում և ճզմում աստվածային հնձանում, Աստված որպես վերին այգեպան։

Զվարթնոցի մասին խոսել են այն բոլոր ուսումնասիրողները, որոնք այս կամ այն առիթով անդրադարձել են հայկական ճարտարապետության պատմությանը: Այս հանգամանքը, իհարկե, պատահսական չէ, որովհետև հայտնի դաոնալով քսաներորդ դարի աոաջին կեսին, Զվարթնոցն իր վրա գրավեց շատ գիտնականների ուշադրությունը և իր արժանի տեղը գտավ ինչպես հայկական, այնպես էլ համաշխարհային ճարտարապետության պատմության մեջ:

 

Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը Antike Welt ամսագրում

Հրապարակվել է Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի տնօրեն Հայկ Գյուլամիրյանի հոդվածը գերմանական նշանավոր գիտական ANTIKE WELT պարբերականում:
 
Հայկական գինեգործության մասին նոր հոդվածը տեղ է գտել ամսագրի «Աշխարհի թանգարանները» բաժնում և պատմում է թանգարանի ստեղծման, գործունեության, նպատակների և ցուցադրությունների մասին:
 
«Խաղողագործության և գինեգործության դարավոր ավանդույթներով հարուստ հայոց պատմությունը համապարփակ ներկայացնելու գաղափարը հասունացել է տարիների ընթացքում։
 
Հնագիտական ​​վայրերում հայտնաբերված զանազան նյութերը, մատենագիտական ​​տվյալները, ազգագրական ուսումնասիրությունները հիմք հանդիսացան Հայաստանում գինեգործության պատմության թանգարանի ստեղծման համար»,- նշում է Հայկ Գյուլամիրյանն իր հոդվածում:
 
Ամբողջական հոդվածը ՝ Antike Welt

«Մոռացեք Ֆրանսիան․ Հայաստանը գինեգործության կենտրոնն է». Եվրանյուզի անդրադարձը

«Մոռացեք Ֆրանսիան․ Հայաստանը գինեգործության կենտրոնն է»,- այսպես է վերնագրել «Եվրանյուզ» միջազգային առաջատար մեդիացանցն իր անդրադարձը՝ հռչակելով հայկական բարձրավանդակը գինեգործության հնագույն հայրենիք։

«Եվրանյուզ» լրատվականը պատմում է հայկական 8000-ամյա խաղողագործության ավանդույթների և 6000-ամյա գինեգործական մշակույթի մասին՝ հավելելով, որ գինու մասին մտածելիս չպետք է բաց թողնել գինեգործական ամենահին շրջաններից մեկը ՝ Հայաստանը։

Լրատվամիջոցը կարևորում է այն հանգամանքը, որ Հայաստանում վերջերս բացված գինու պատմության թանգարանում պահվող բացառիկ ցուցանմուշները այցելուների համար ճանապարհ  են բացում դեպի հայկական գինեգործության անցյալ և գերժամանակակից լուծումների շնորհիվ ցույց  տալիս տարածաշրջանի, կրոնի, մշակույթի և բժշկության խորը կապը հայկական գինու հետ:

«Թանգարանը գտնվում է Երևանից ընդամենը 30 կմ հեռավորության վրա՝ Արմենիա Վայն գինեգործարանում,  տեղակայված է 8 մետր խորությամբ բազալտե ապարներում․ երբ անցնում ես գետնափոր թունելի միջով,  քեզ թվում է, թե մտնում ես գինու հսկա  մառան»,-նշում է «Եվրանյուզն» ու ավելացնում,- «թանգարանում գտնվող պատմահնագիտական և ազգագրական նմուշները ցույց են տալիս, թե ինչպես է գինին հայերին ուղեկցել օրորոցից մինչև թաղման ծեսեր»։

Կարևորելով հնագույն գինեգործության մշակույթը հանրահռչակելու թանգարանի միտումը, «Եվրանյուզը» մատնանշում է նաև մատենագրության առկայությունը, ինչը փաստում է, որ Հայաստանն իսկապես գինեգործության բնօրրանն է։

Նյութի աղբյուրը ՝ www.euronews.com

Գինին ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի արվեստում. Նոր ցուցադրության բացում

Ալեքսանդր Թամանյանի անվան Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտի հետ համատեղ գինու պատմության թանգարանում օրերս բացվեց
ժամանակավոր ցուցադրություն՝ Գինին ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի արվեստում։
Ապակե սափորների, գավաթների, կաթսաների, քացախամանների և գինու խցանահանների էսքիզներ՝ համեմված ազգային մոտիվներով։ Ինչպես ճարտարապետության մեջ, այնպես էլ կիրառական արվեստում Ռաֆայել Իսրայելյանը օգտագործել է խաղողի ու նռան պատկերներ, որոնք, ինչպես միշտ, տարբերվում են իրենց գեղագիտական ​​մորֆոլոգիայով։ 
Ցուցադրության բացման առիթով կազմակերպված միջոցառմանը ներկա էին հյուրեր Հայաստանի մի շարք թանգարաններից, որոնք  մեծ ուրախությամբ ընդունեցին թանգարանների միջև գործակցության նախագծերը՝ կարևորելով համատեղ աշխատանքը։
Ճարտարապետի էսքիզներին արդեն կարող եք ծանոթանալ Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի նոր սրահում։
 

Հուշագիր Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի և Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանի միջև

Շարունակելով ակտիվ համագործակցությունը հայաստանյան թանգարանների հետ՝ հուշագիր է ստորագրվել նաև Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի և Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանի միջև, որի համաձայն առաջիկայում կյանքի կկոչվեն մի շարք նոր ծրագրեր։
Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի հարևանությամբ տեղակայված կոնյակի հնացման մառանում արդեն 10 տարի է 24/7 հնչում է Խաչատրյանի հանճարեղ մեղեդին, ուստի շուտով խաչատրյանական շունչը կբերենք նաև Հայաստանի գինու պատմության թանգարան, որտեղ կցուցադրվեն մի շարք ցուցանմուշներ՝ բերված կոմպոզիտորի տուն-թանգարանից։
Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը, Արմենիա Վայն գինեգործարանի հետ համատեղ, թողարկել է նաև սահմանափակ քանակությամբ ռոզե գինի ՝ Արամ Խաչատրյանի «Գայանե» բալետի առաջնախաղի պիտակով։

Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը Երևանի գինու օրերին

Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը մասնակցել է Երևանի գինու օրերին։
Մասնակցության գլխավոր շարժառիթը՝ ծանոթացնել հայկական գինեգործության հարուստ պատմությանը և ներկայացնել 6000-ամյա գինեգործության մշակույթը ոչ միայն հայ, այլև փառատոնի օտարերկրյա մասնակիցներին։
Թանգարանի տաղավարն ամբողջապես վերարտադրում էր հայկական բացառիկ տերուարը, որովհետև մեր տարածաշրջանում աճող խաղողն ու դրանից պատրաստված գինին համային ու բուրային առանձնահատկությունները ստանում են հենց տերուարից:
Տաղավարի սյուները պատրաստված են Դալմայի պատմական խաղողի այգիների հողից և ներկայացնում են հողի շերտագրությունը (ստրատիգրաֆիա):

Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը ՝ Թանգարանային գիշեր նախագծի շրջանակներում

1000+ հյուրեր աշխարհի տարբեր կետերից, նոր բացահայտումներ հայկական գինեգործության, խաղողագործության և մշակույթի մասին, երաժշտության և, իհարկե, գինի։
Հայաստանի գինու պատմության թանգարանն առաջին անգամ միացավ «Թանգարանային գիշեր» նախաձեռնությանը։
Մեր հյուրերի հետ միասին բացահայտեցինք մեր հայրենիքի խաղողագործության և գինեգործության հազարամյա պատմությունը և թերթեցինք անցյալի էջերը։

Հուշագիր Երևանի պատմության թանգարանի և Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի միջև

Հուշագրի ստորագրում Երևանի պատմության թանգարանի հետ՝ միտված երկարատև փոխգործակցության։
13 բացառիկ էքսպոնատներ, հատուկ ուղեկալներով և մեծագույն զգուշությամբ, Երեւանից տեղափոխվեցին Արագածոտնի մարզ։
Ուրարտական շրջանի կարասներ, պաշտամունքային հուշարձաններ, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն համաշխարհային պատմության մեջ, արդեն Հայաստանի գինու պատմության թանգարանում են։

Անրի Վերնոյի որդին՝ Պատրիկ Վերնոյ-Մալաքյանը Հայաստանի գինու պատմության թանգարանում

Անրի Վերնոյի 100-ամյակի առթիվ Հայաստանի գինու պատմության թանգարանը հյուրընկալել էր Անրի Վերնոյի որդուն՝ Պատրիկ Վերնոյ-Մալաքյանին։ Բազմաթիվ հյուրեր Ֆրանսիայից, ԿԳՆ-ից և Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնից։
Պատվավոր հյուրերին ծանոթացրինք նորաբաց թանգարանի, հայկական գինեգործության 6000-ամյա հարուստ մշակույթի, նրա փառավոր անցյալի հետ։
Այցը նշանակալից էր նաև մի շարք ծրագրերի մշակման առումով, որոնք շուտով կիրականացվեն։ Ռեժիսոր Պատրիկ Մալաքյանը բազմաթիվ ուշագրավ դրվագներ ներկայացրեց անվանի հոր գործունեությունից։
«Շատ ուրախ եմ, որ Հայաստանում արդեն ունենք նման թանգարան, որը ներկայացնում է հայկական գինին, մշակույթը, պատմությունը և մեր ժառանգությունը։ Շնորհավորում եմ ձեզ և մաղթում հաջողություն»,- ասաց Պատրիկ Վերնոյը։

Գարեգին Նժդեհի գինու գավաթը Հայաստանի գինու պատմության թանգարանում է

Մայիսի 28-ին՝ Հայոց պետականության ստեղծման օրը, Հայաստանի գինու պատմության թանգարանի հավաքածուն համալրվեց արժեքավոր ցուցանմուշով։
Հայ մեծ մտածող, Զորավար Գարեգին Նժդեհից մնացած միակ շոշափելի հիշողությունը՝ նրա գինու գավաթը, այսուհետ ցուցադրվում է Հայաստանի գինու պատմության թանգարանում։
Գավաթը թանգարանին հանձնեց Նժդեհի թոռնուհին՝ Գոհարինե Տրդատյանը։
«Գարեգին Նժդեհի ոգին դեռ կենդանի է, և դա անպայման կօգնի ձեզ»,- վստահեցրեց Գոհարինե Տրդատյանը։