Քրիստոնեական տոնը: Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը, որը նաև հայտնի է որպես Խաղողօրհնեք, Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից չորրորդն է: Այն Մարիամ Աստվածածնին նվիրված ամենահին տոնն է և առանձնանում է իր քրիստոնեական պատմական շերտերով և կենցաղային, մշակութաբանական ավանդույթներով, որոնք սկզբնավորված լինելով վաղնջական ժամանակներից շարունակաբար զարգացել են Քրիստոնեության միջավայրում: Վերափոխման տոնը նշվում է տվյալ տարվա …

Հայոց իրավական մտածողության տարրերը դեռևս գալիս են հայ ժողովրդի կազմավորման ժամանակաշրջանից: Իրավունքը մարդկության պատմական զարգացման ընթացքում ձևավորված գիտելիքների համակարգ է, որը փոխազդեցությունների շնորհիվ հաղթահարել է քաղաքական և պետական սահմանները՝ ծառայելով հասարակության տարբեր շերտերի, հատկապես՝ կառավարող շրջանակների շահերին: Միջնադարյան Հայաստանում եկեղեցու գաղափարախոսական հիմքը Աստվածաշունչն էր, որի մեջ ամրագրված բարոյախրատական նորմերը ձևավորում էին  օրենքների հիմքը: Հայոց միջնադարյան …

Մովսես Խորենացին և իր դարաշրջանը: Մովսես Խորենացին V դարի հայ պատմիչ է և  համարվում է «հայերի պատմության հայրը»։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը՝ «Հայոց պատմություն»-ը, առաջիններից է, որ փորձել է ամբողջական ձևով ներկայացնել մեկ ազգի ամբողջական պատմությունը՝ սկսած ծագումից մինչև պատմական ներկա։ Նրա գործը ոչ միայն պատմական սկզբնաղբյուր է, այլև արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում տարածաշրջանի մասին՝ ցույց …

Պատմաշխարհագրական ակնարկ: Սասուն գավառը պատմականորեն և մշակութապես հայ ժողովրդի ամենախորհրդանշական ու նշանակալից տարածաշրջաններից մեկն է։ Այն գտնվում է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի հարավային հատվածում՝ Տիգրիսի վերին հոսանքի շրջանում, լեռնային ու դժվարամատչելի տեղանքում։ Սասունը բնության կողմից ձևավորված ամրոց էր՝ շրջապատված բարձր լեռներով, խոր կիրճերով և անտառապատ տարածքներով, ինչը դարեր շարունակ նպաստել է տեղի հայ բնակչության ինքնապաշտպանությանը, …

Նոյի կերպարը հայկական միջավայրում: Նոյ նահապետի կերպարը հայ մշակութային և վիպաշարային մտածողության մեջ հանդես է գալիս որպես վերածննդի, բնության հետ ներդաշնակության և հոգևոր վերափոխման համընդհանուր խորհրդանիշ։ Նա ոչ միայն աստվածաշնչյան կերպար է, այլև հայ ժողովրդական ավանդազրույցներում և բանավոր պատմություններում ձևավորված ազգային բնույթ ունեցող նախահայր, որի շուրջ համախմբվել են մի շարք ավանդույթներ, ծեսեր և խորհրդաբանական պատկերներ։ …

Պատմիչը և նրա ժամանակաշրջանը: Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմությունը» (5-րդ դար) ոչ միայն հայ պատմագրության վաղնջական հիշատակարաններից մեկն է, այլև բազմաշերտ հուշագրական, քրիստոնեական բարոյախոսության, սոցիալական վարքագծի և հոգևոր արժեքների մասին համապարփակ նյութերի հավաքածու։ Այն ընդգրկում է 4-րդ դարի երկրորդ կեսի քաղաքական ու կրոնական իրադարձությունները՝ սկսած Տրդատ Գ Մեծից մինչև Պապ և Վարազդատ թագավորների օրերը։ Այս ժամանակաշրջանը …

«Սասնա ծռեր»-ը հայ ժողովրդի ազգային էպոսն է, որը բազմադարյա բանավոր ավանդույթի միջոցով փոխանցվելով՝ վերջնականապես գրառվել է միայն 19-րդ դարում։ Էպոսի միջուկը կազմավորվել է վաղ միջնադարում՝ 8-10-րդ դարերում, երբ հայ ժողովուրդը պայքարում էր արաբական տիրապետության դեմ։ Այս գործը հերոսական և ազատագրական գաղափարներով հագեցած վեպերգ է, որտեղ գլխավոր կերպարները՝ Սանասարն ու Բաղդասարը, Մհեր Մեծը, Դավիթը և Փոքր …

Խաղողի պատկերագրության պատմությունը սկսվում է առնվազն մ.թ.ա 1-ին հազարամյակից` հելլենիստական դարաշրջանում, իմաստաբանորեն հագեցված լինելով հունական դիցաբանության պատմությամբ, ամբողջ կրող մշակույթը և դրա առանձին տարրերը լիովին արտացոլում էին խողողի իմաստաբանությունը մշակույթի, ճարտարապետության, արվեստի գրեթե բոլոր ճյուղերում: Միջնադարյան Հայաստանի տարաժամանակյա  ճարտարապետական գոհարները մշտապես հանդես են գալիս խաղողի ողկույզների, նռան և գինու հարուստ և յուօրինակ առատությամբ: Հայկական վաղմիջնադարյան …

Հայ ժողովրդական հանելուկները դարեր շարունակ կուտակել ու փոխանցել են մեր ժողովրդի փորձառությունը, կյանքի հետ կապած իմաստները, առօրյայի պատկերներն ու մթնոլորտը: Սակայն դրանք չեն սահմանափակվել միայն զվարճանքով կամ, այսպես ասած, «խելք չափելու խաղ» լինելով, այլ դարձել են հայ մարդու հոգևոր և մշակութային պատկերացումների արտահայտությունները։ Հանելուկների այս առատ ժառանգության մեջ առանձնակի տեղ են գրավում խաղողն ու գինին՝ …

Կենաց բառը գրաբարում նշանակել է կյանք, ավելի ուշ շրջանում՝ «արեւշատութեան մաղթանք բաժակաճառի առիթով» կամ «բաժակաճառի ատեն երկար կեանք մաղթելով բաժակ պարպել» (Ճէրէճեան, Տօնիկեան, Տէր Խաչատուրեան 1992, 999): Հայտնի բառարանագիր Էդուարդ  Աղայանը կենաց բառը բացատրում է որպես «Կերուխումի՝ խնջույքի պահին մեկի կամ մի բանի պատվին առաջարկվող բարի ցանկություն, կենացաճառ, բաժակաճառ» (Աղայան 1976, 176): Հետաքրքրական են նաև …