ՍԱՍՈՒՆ ԳԱՎԱՌԻ ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ, ԳԻՆԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՎ ՕՂԵԳՈՐԾԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Պատմաշխարհագրական ակնարկ: Սասուն գավառը պատմականորեն և մշակութապես հայ ժողովրդի ամենախորհրդանշական ու նշանակալից տարածաշրջաններից մեկն է։ Այն գտնվում է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի հարավային հատվածում՝ Տիգրիսի վերին հոսանքի շրջանում, լեռնային ու դժվարամատչելի տեղանքում։ Սասունը բնության կողմից ձևավորված ամրոց էր՝ շրջապատված բարձր լեռներով, խոր կիրճերով և անտառապատ տարածքներով, ինչը դարեր շարունակ նպաստել է տեղի հայ բնակչության ինքնապաշտպանությանը, համայնքային համախմբվածությանը և հարաբերական ինքնավարությանը։ Սասունը հայոց պատմության մեջ հայտնի է որպես ազատատենչ ու ապստամբ ոգու կենտրոն։ Տարածաշրջանի հայ բնակչությունը հաճախ դիմադրել է արտաքին տիրապետություններին՝ արաբական, սելջուկյան և օսմանյան, պահպանելով տեղական իշխանական ավանդույթներ և ազգային ինքնագիտակցություն։ Միջնադարում Սասունը եղել է հայկական իշխանական կառույցների կարևոր օջախներից մեկը, իսկ հետագա դարերում՝ ազգային դիմադրության խորհրդանշական տարածք։

Համաշխարհային ճանաչում Սասունը ստացել է նախևառաջ հայ ժողովրդական էպոսի՝ «Սասունցի Դավիթ» դյուցազնավեպի շնորհիվ։ Էպոսում Սասունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գործողությունների վայր, այլ որպես ազատության, արդարության և ազգային ինքնության խորհրդանշական տարածք՝ խորապես արմատավորված հավաքական հիշողության մեջ։ XIX դարի վերջում և XX դարի սկզբին Սասունը դարձավ արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժման կարևոր կենտրոններից մեկը։ 1894 և 1904 թվականների Սասունի հերոսամարտերը հայ ժողովրդի դիմադրության պատմության ամենաողբերգական, բայց միաժամանակ հերոսական էջերից են։ Օսմանյան իշխանությունների կողմից իրականացված զանգվածային բռնությունները ուղեկցվեցին տեղի հայ բնակչության ինքնապաշտպանական պայքարով, որը լայն արձագանք գտավ միջազգային հանրության մեջ։ Սասունը առանձնանում էր նաև իր հարուստ նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգությամբ։ Տարածաշրջանում կային բազմաթիվ եկեղեցիներ ու վանքեր, խաչքարեր, ինչպես նաև զարգացած ժողովրդական ավանդույթներ, ինքնատիպ բարբառ, երգարվեստ և ծեսեր։ Սասունի բարբառը արևմտահայերեն լեզվական համակարգի բնորոշ ու արժեքավոր դրսևորումներից էր, իսկ ժողովրդական մշակույթը՝ սերտորեն կապված բնության, հավատալիքների և համայնքային կյանքի հետ։

Հայոց ցեղասպանության ընթացքում Սասունի հայ բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվեց կամ բռնագաղթեց։ Այսօր Սասունը գտնվում է Թուրքիայի սահմաններում, սակայն այն շարունակում է ապրել հայ ժողովրդի պատմական հիշողության, գրականության, բանահյուսության և ազգային ինքնագիտակցության մեջ՝ որպես կորուսյալ հայրենիքի և ազատատենչ ոգու խորհրդանիշ։

Այս պատմական, աշխարհագրական և մշակութային համատեքստում Սասունը ներկայանում է ոչ միայն որպես ռազմաքաղաքական կամ գաղափարական տարածք, այլև որպես տնտեսական ու կենսակերպային յուրահատուկ աշխարհ։ Լեռնային բնությունը, կլիմայական պայմանները, հողի առանձնահատկությունները և համայնքային կյանքի կազմակերպումը ձևավորել են նաև Սասունի գյուղատնտեսական ավանդույթները, որոնց մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցրել խաղողագործությունը, գինեգործությունը և օղեգործությունը՝ որպես ոչ միայն տնտեսական գործունեություն, այլև մշակութային ու ծիսական երևույթ։

Խաղողագործություն: Սասունում խաղողագործությունը լայն տարածում ունեցող և տնտեսապես կարևոր զբաղմունք էր։ Չնայած լեռնային ռելիեֆին, քարքարոտ հողերին և բնական պայմանների դժվարություններին՝ տեղի բնակչությունը կարողացել էր արդյունավետորեն մշակել հասանելի հողատարածքները՝ ձևավորելով խաղողի կայուն ու որակյալ արտադրություն։ Սասունցիների փորձը ցույց է տալիս, որ խաղողագործությունը այստեղ ոչ թե պարզապես գյուղատնտեսական ճյուղ էր, այլ տեղական բնաշխարհին հարմարված կենսակերպի արդյունք։ Խիանքում, Խուլբում, Խարազանում, Տալվորիկում և Փսանքի գավառներում խաղողագործությունը համարվում էր տնտեսության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Խաղողի հիմնական տեսակներն էին «փոխար», «ոչխարի պտուկ», «սուլուլ խաղող», «աշխար», «դումշկի», «բոլոր պտուղ», «նուսաբ» «իզնուրդ», «պահրիկ», «էզանաչ», «կարմիր», «մոխար», «սոլոլ», «բաթման», «բորկը», «բախտրի», «իզմիր»: Այս գավառներում աճեցված խաղողը ծառայում էր ոչ միայն թարմ օգտագործման նպատակներին, այլև վերամշակվում էր՝ տալով գինի, օղի և խաղողի հիմքով այլ մթերքներ։ Արտադրության այս բազմազանությունը վկայում է խաղողի մշակման ու վերամշակման լավ ձևավորված ավանդույթների մասին։

Վարդան Պետոյանը նշում է, որ խաղողի էտը Սասունում սկսվում էր մարտի վերջին՝ ձնհալից և որթատունկի բացվելուց հետո։ Մի քանի օր անց այգին ամբողջությամբ և մանրակրկիտ կերպով փխրեցվում էր, իսկ մոլախոտերի հեռացումը կատարվում էր բացառապես ձեռքով՝ առանց որևէ գործիքի կամ քիմիական միջոցի կիրառման։ Ձմռան ամիսներին խաղողի որթերը չէին թաղվում, քանի որ Սասունում առատ ձյան շերտը բնական պաշտպանություն էր ապահովում որթատունկի համար՝ պահպանելով այն ցրտից (Պետոյան 2016, 310)։

Չնայած ձմեռային սառնամանիքներին՝ խաղողի որթերը Սասունում չէին թաղում, քանի որ առատ ձյունը ձևավորում էր բնական պաշտպանիչ շերտ, որը պահպանում էր որթատունկը ցրտահարությունից։ Ամառվա շոգ ամիսներին որթատունկը չէր ջրվում, սակայն դա բացասաբար չէր անդրադառնում բերքատվության վրա, եթե այգին պատշաճորեն մշակված և փորված էր։ Խաղողի որթերը հիմնականում աճեցնում էին հողի թմբերի վրա փռված վիճակում, բայց հաճախ դրանք բարձրացնում էին նաև ծառերի կամ խեչիների (նեցուկների) վրա՝ ապահովելով աճի և պտղաբերման առավել նպաստավոր պայմաններ (Պետոյան 2016, 310)։

Բերքահավաքի ընթացքում խաղողի ողկույզները հավաքում էին կողովների մեջ։ Աշխատանքի հիմնական ծանրաբեռնվածությունը կրում էին տղամարդիկ, սակայն բերքահավաքը համայնքային բնույթ ուներ և իրականացվում էր համատեղ ջանքերով։ Սասունցիները կողովներով իրենց բերքը տեղափոխում էին Մուշ և հարակից շրջաններ․ խաղողը աչքի էր ընկնում իր բարձր դիմացկունությամբ և երկար ճանապարհին չէր փչանում, ինչը վկայում է դրա որակական բարձր ցուցանիշների մասին։ Ուշադրության է արժանի նաև սասնական գինու խաղողի թնդությունը, որի գաղտնիքը սերտորեն կապված էր աշխարհագրական միջավայրի հետ՝ կարծես արտացոլելով նաև տեղի բնակչության կոփված բնավորությունը։ Անջրդի այգիներում աճեցված խաղողը տալիս էր առավել խտացված և մածուցիկ հյութ (շիրա), ինչի արդյունքում ստացվում էր բարձր որակի գինի և սպիրտ՝ ապահովելով Սասունի գինեգործության ու օղեգործության առանձնահատուկ համբավը։

Գինի: Սասունցիները հայտնի էին որպես հմուտ գինեգործներ, որոնց պատրաստած գինին ծառայում էր ինչպես ընտանեկան կարիքների, այնպես էլ վաճառքի նպատակներին։ Գինին Սասունում առկա էր ոչ միայն կենցաղային սննդակարգում, այլև ուներ ընդգծված սոցիալական ու ծիսական գործառույթ․ այն ուղեկցում էր առօրյա կյանքին, տոնական օրերին և տարբեր համայնքային արարողություններին։ Եվ պատահական չէ, որ «Սասնա ծռեր» էպոսի հերոսների երդման մեջ կարևոր տեղ ունի հենց գինի. «Հացն ու գինի // Տէր կենդանին»:

Հարսանեկան ծեսերի ժամանակ, օրինակ, հյուրերին դիմավորում էին գինի կամ օղի և ծաղեր (կարկանդակ) հյուրասիրելով, ինչը վկայում է գինու՝ որպես հյուրընկալության և բարեկեցության խորհրդանիշի մասին (Նահապետյան 2007, 106)։

Որպես բնիկ բնակչություն և զարգացած խաղողագործական ավանդույթների կրողներ՝ սասունցիները տեղ էին զբաղեցնում ոչ միայն տեղական, այլև ավելի լայն՝ տարածաշրջանային գինեգործական համակարգում։ Սասունը, ինչպես նաև այն ընդգրկող ամբողջ Աղձնիք նահանգը, գինեգործական կենտրոնի համբավ ուներ դեռևս հնագույն ժամանակներից, ինչի մասին հիշատակություններ են պահպանվել անգամ սեպագիր արձանագրություններում (Նահապետյան 2004, 30)։ Այս շարունակականությունը վկայում է խաղողագործության և գինեգործության խոր արմատների մասին՝ որպես տնտեսական և մշակութային կայուն համակարգ։

Հերոդոտոսը գրում է, որ Արմենների երկրից կաշեպատ նավերով գինի էր արտահանվում Միջագետք, ինչը վկայում է հայկական գինու ոչ միայն ներքին սպառման, այլև արտաքին առևտրի նշանակության մասին։ Նույն միտքը հաստատվում է նաև արաբական բազմաթիվ աղբյուրներում, որոնք հիացմունքով են անդրադառնում այս շրջանի հայկական գինու որակին։ Այս վկայությունները թույլ են տալիս Սասունի գինեգործությունը դիտարկել ոչ թե մեկուսացված երևույթ, այլ՝ հինավուրց և միջազգային համատեքստում ճանաչված գինեգործական մշակույթի բաղկացուցիչ մաս։

Պատրաստման գործընթացը: Սասունցիները գինին պատրաստում էին առանձնակի խնամքով և բծախնդրությամբ, քանի որ այն նրանց համար պարզապես խմիչք չէր, այլ ուներ նաև խոր ծիսական և խորհրդանշական նշանակություն։ Լավ հասունացած խաղողը նախ շարում էին մաքուր և չոր մակերեսի վրա՝ մի քանի օր թողնելով, որպեսզի այն աստիճանաբար թառամի և պտղից ավելորդ ջուրը դուրս գա։ Թառամումը ընկալվում էր որպես տեխնոլոգիական հաջորդ փուլին անցնելու նշան, երբ խաղողը ձեռք էր բերում անհրաժեշտ խտություն և որակ։ Այնուհետև թառամած խաղողը հավաքում էին փայտե մեծ տաշտերի մեջ տեղադրված մաքուր կտավե «տոպրակների» մեջ և լիքը պարկը մաքուր ոտքերով տրորում մինչև լիարժեք սեղմվելը (Պետոյան 2016, 309)։ Այս գործընթացը միաժամանակ և՛ տեխնիկական, և՛ ծիսական բնույթ ուներ՝ ընդգծելով մարդու, պտղի և բնության փոխկապվածությունը Սասունի գինեգործական ավանդույթում։

 ««Քաղցուն» (շիրա) մաքուր, քամված վիճակում լցնում էին փայտե տաշտը, որից հատուկ խողովակով հոսում էր մեծ կաթսայի մեջ։ Կաթսայից շիրան փոխադրում էին կուլիներում (մառան) անշարժ դրված գինու կարասների մեջ։ Քաղցուն 8-10 օր «եփվում» էր, իսկ երբ եփը» կանգնում էր, կարասի բերանը ծեփում էին կավով կամ խմորով և երկար ժամանակ պահում էին մինչև գործածելը: Գինին որքան երկար էր մնում, այնքան «հասունանում», քաղցրանում և թնդանում էր: Երբ կարասի բերանը բացում էին, գինու երեսի վրա մեկ սանտիմետր հաստությամբ փառ ու փրփուր էր լինում, որը խնամքով հավաքում էին, «հասած» գինին խմում կամ գործածում էին, իսկ ավելորդը՝ վաճառում։ Խաղողը ճմռելուց և քաղցուն քամելուց հետո տոպրակների մեջ մնացած «չիմը» (չանչը) լցնում էին կարասները», – նույն տեղում նշում է հեղինակը՝ ընդգծելով, որ պրոցեսը տևում էր 10-12 օր:

Գինին Սասունում պահում էին կարասներում, իսկ խմելիս գործածում էին կթղան և թասը։ Ընդունված էր, որ բաժակը չպետք է կիսատ լցված լինի, քանի որ հավատալիքների համաձայն՝ չար ուժերը կարող էին դրա մեջ «ոտքերը լվանալ» (ԴԱՆ)։ Խմելուց առաջ ասում էին «կենդանութին», ինչին պատասխանվում էր «կենդանի մնաս»՝ ամփոփելով խմելու խորհրդանշական իմաստը։ Ճառեր և երկար մաղթանքներ չէին ասում, քանի որ սասունցիների ըմբռնմամբ գինու խոսքը պետք է լինի կարճ, հստակ և կտրուկ՝ ինչպես ինքը՝ գինին և այն ծնած բնաշխարհը։

Օղու պատրաստման գործընթացը: Գինին ստանալուց հետո սասունցիները ձեռնամուխ էին լինում արդեն «հոգին հանված» խաղողի մնացորդներից ավելի թունդ և սարթ ընմպելիք՝ օղի պատրաստելու գործընթացին։ Հումքը լցնում էին պղնձե մեծ կաթսայի մեջ, այն դնում եռոտանու վրա և տակի կրակը մարմանդ պահելով սկսում թորման պրոցեսը։ Կրակը թեժ լինել չէր թույլատրվում, քանի որ ուժեղ ջերմությունը կարող էր փչացնել օղին և փոխանցել «վառածի համ», ինչը վկայում է սասունցիների մանրակրկիտ վերաբերմունքի և արտադրության բարձր որակի նկատմամբ ուշադրության մասին։

«…այդ պղնձե կաթսայի բերանին դնում էին կորնթարդ հատակով տաշտ, որը, կափարիչի դեր կատարելուց բացի, 1-2 դույլ ջուր էր տանում։ Կափարիչ-տաշտը կաթսայի բերանի մոտերքում խմորով ծեփում էին, որ օղու գոլոր շին դուրս չգար: Օղու գոլորշին բարձրանալով կպչում էր կափարիչ-տաշ-տին, որի միջի սառը ջրի շնորհիվ հեղուկ էր դառնում և կաթում գասկա թայի վրա դրված հողե ամանի մեջ։ Երբ կափարիչ-տաշտի միջի ջուրը տաքանում էր այն աստիճան, որ մարդու մատը չէր դիմանում նրա ջեր մաստիճանին, այդ տաքացած ջուրը շերեփով քաշում էին և փոխարենը սառը ջուր էին լցնում։ Երկու անգամ ջուրը փոխելուց հետո բացում էին կափարիչը, հանում հավաքված օղին, չանչը կաթսայից դուրս էին թա-փում, նոր չանչ էին լցնում ու կրկնում նկարագրված գործողությունը: Եթե միայն մեկ անգամ ջուրը փոխեին և օղին հանեին, այն «սարթ» (թունդ) սպիրտի նման կլիներ: Երկրորդ ջուրը փոխելիս օղին նորմալ էր լինում: Եթե երրորդ ջուրն էլ փոխեին, օղին շատ թույլ կլիներ: Այդպիսով՝ տաշտի ջուրը փոփոխելուց էր կախված օղու թնդության աստիճանը», – գրում է Վարդան Պետոյանը:

Եզրակացություն: Սասունում խաղողագործությունն ու գինեգործությունը չեն սահմանափակվել միայն տնտեսական գործունեությամբ․ դրանք ձևավորել են տեղական համայնքային կյանքի, սոցիալական ավանդույթների և ծիսական պրակտիկաների ամբողջ համալիր։ Լեռնային ռելիեֆը, անջրդի այգիները, առատ ձյունն ու համայնքային աշխատաոճը պայմանավորել են ոչ միայն խաղողի յուրահատուկ որակներ, այլև մշակութային արժեքների ձևավորում, որտեղ գինին և օղին ստանում էին խորհրդանշական և ծիսական նշանակություն։

Տարածաշրջանի աշխարհագրական առանձնահատկությունները՝ դժվարամատչելի լեռնային միջավայր, կլիմայական տատանումներ և հողերի խիստ տեղային հատկություններ, դարձրել են սասունցիների փորձը համաշխարհային տեսանկյունից հետաքրքիր օրինակ։ Համեմատելի աշխարհագրական ու քաղաքական առանձնահատկություններ ունեցող այլ տարածաշրջաններում՝ օրինակ Իտալիայի լեռնային գինեգործական շրջաններում կամ Գրենոբլի ու Լոզանի շրջանի բարձր լեռնային գյուղատնտեսական ավանդույթներում, պարզ է դառնում, որ խաղողի մշակումը ոչ միայն տնտեսական գործունեություն է, այլև լանդշաֆտին հարմարվելու, սոցիալական ինքնակարգավորման և մշակութային ինքնակերտման միջոց։

Սասունի օրինակն ընդգծում է, որ տեղային գինեգործական ավանդույթները կարող են լինել տնտեսական կայունության, մշակութային ինքնության և համայնքային ինքնավարության կարևոր բաղադրիչ։ Այդպիսով, Սասունի խաղողագործությունն ու գինեգործությունը ներկայացնում են հայ ժողովրդի փորձի յուրահատուկ դրսևորում, որը կարող է ծառայել համեմատական ուսումնասիրությունների՝ բարձր լեռնային և դժվարամատչելի շրջաններում գյուղատնտեսության, մշակույթի և սոցիալական կառույցների փոխկապվածությունը վերլուծելու համար։